Nội dung
Khi tiếng chuông Joya no Kane vang vọng khắp các ngôi chùa trên toàn nước Nhật, đánh dấu thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Người Nhật bắt đầu một chu kỳ sống mới với những nghi lễ tâm linh sâu sắc. Giữa vô vàn những món ăn tinh tế trong mâm cỗ Tết Osechi Ryori, có một món ăn mang tính biểu tượng, chứa đựng linh hồn của ngày Tết Nhật Bản: đó chính là Zoni (hay Ozoni).
Ozoni là lời cầu nguyện thành kính dâng lên các vị thần linh, là hy vọng về một năm mới an khang, thịnh vượng. Giữa cái lạnh se sắt của buổi sáng mùng 1 Tết, hình ảnh cả gia đình quây quần bên bát súp Ozoni nóng hổi, khói bốc nghi ngút, cùng nhau thưởng thức những miếng bánh giầy dẻo quánh chính là khoảnh khắc ấm áp và thiêng liêng nhất.
Nguồn gốc món Zoni
Ban đầu, Zoni không phải là món ăn dành cho đại chúng. Nó xuất phát từ nghi lễ tế thần linh của tầng lớp võ sĩ Samurai. Theo truyền thống, vào đêm giao thừa, người ta sẽ dâng lên vị thần năm mới (Toshigami-sama) các loại sản vật địa phương như bánh giầy Mochi, rau củ và các loại thực phẩm từ biển.
Sau khi buổi lễ kết thúc, các lễ vật này sẽ được hạ xuống và nấu chung trong một chiếc nồi lớn để chia sẻ cho mọi người cùng ăn. Tên gọi Zoni (雑煮) chính là sự kết hợp của chữ “Tạp” (雑 – nhiều thứ hỗn hợp) và chữ “Chử” (煮 – nấu nướng), phản ánh đúng bản chất của món ăn là sự hội tụ của muôn loài sản vật.
Vào thời kỳ Muromachi, Zoni trở thành một món khai vị bắt buộc trong các bữa tiệc chính thức của giới thượng lưu. Phải đến thời đại Edo (1603-1868), khi điều kiện kinh tế xã hội phát triển và bánh giầy Mochi trở nên dễ tiếp cận hơn, Zoni mới thực sự đi sâu vào đời sống của tầng lớp bình dân và trở thành món ăn không thể thiếu trên bàn tiệc Tết của mọi gia đình Nhật Bản cho đến tận ngày nay.
Kinh Nghiệm Xin Visa Du Lịch Nhật Bản Tự Túc Tỷ Lệ Đậu 98%
Thành phần chính của một bát Zoni
Dù mỗi vùng miền có một cách chế biến khác nhau, nhưng một bát Ozoni tiêu chuẩn luôn được xây dựng dựa trên ba thành phần nền tảng:
1. Bánh giầy Mochi
Mochi là thành phần quan trọng nhất, tượng trưng cho sự dẻo dai và trường thọ. Trong quan niệm của người Nhật, Mochi có khả năng kéo dài sự sống. Hình dáng của Mochi trong bát Zoni cũng mang hàm ý sâu sắc:
– Bánh tròn tượng trưng cho sự viên mạn, gương soi của thần linh.
– Bánh vuông tượng trưng cho những lá bùa may mắn.
Cách chế biến Mochi cũng rất đa dạng: có nơi đem nướng cho phồng rộp lớp vỏ, có nơi lại luộc trực tiếp trong nước súp để bánh mềm mượt.
2. Nước dùng (Dashi)
Nước dùng chính là “nền nhạc” để các nguyên liệu khác tỏa sáng. Người Nhật thường sử dụng nước dùng Dashi được ninh từ tảo biển Kombu và cá bào Katsuobushi để tạo ra vị ngọt thanh tao, umami tự nhiên. Ở một số vùng, nước dùng gà cũng được ưa chuộng để tạo độ ngậy.
3. Các nguyên liệu đi kèm (Gu)
– Rau củ: Cà rốt và củ cải Daikon thường được thái lát mỏng và tỉa hình bông hoa mận – biểu tượng của mùa xuân. Màu đỏ của cà rốt và trắng của củ cải còn đại diện cho màu sắc may mắn (Kohaku).
– Thịt gà hoặc tôm (biểu tượng cho sự trường thọ vì hình dáng tôm giống người già lưng còng).
– Chả cá Kamaboko với hai màu trắng hồng cũng là thành phần phổ biến.
– Hương vị cuối cùng: Một lát vỏ quýt Yuzu để tạo mùi thơm thanh khiết, vài lá Mitsuba (ngò tây Nhật) để tạo sắc xanh tươi mới.
Các loại Zoni tại Nhật Bản
Đây chính là phần thú vị nhất của Ozoni. Nếu bạn đi dọc từ Bắc chí Nam của Nhật Bản, bạn sẽ thấy Ozoni như một “bản đồ ẩm thực” sống động với những nét riêng biệt không trộn lẫn:
1. Vùng Kanto
Ở thủ đô Tokyo, Ozoni thể hiện phong cách hào sảng nhưng tinh tế. Nước dùng ở đây thường là Sumashi-jiru – loại súp trong suốt làm từ cá bào và nước tương đậm màu. Điểm đặc trưng nhất của Kanto là sử dụng bánh Mochi hình vuông.
Bánh được đem nướng cho đến khi lớp vỏ se lại và có những vết cháy nhẹ thơm lừng trước khi cho vào bát. Việc nướng bánh giúp bánh giữ được hình dáng vuông vức, tượng trưng cho sự cứng cỏi của tinh thần võ sĩ đạo.
2. Vùng Kansai (Kyoto, Osaka)
Ngược lại với sự sắc sảo của Kanto, Ozoni vùng Kansai (đặc biệt là Kyoto) lại mang vẻ dịu dàng, quý phái. Nước dùng được pha với Miso trắng (Shiro-miso), tạo nên một màu trắng đục, vị ngọt dịu và béo ngậy. Bánh Mochi ở đây nhất thiết phải hình tròn, không nướng mà được luộc mềm.
Hình tròn đại diện cho “Enman” – sự hòa thuận và viên mãn tròn đầy. Người Kansai tin rằng hình tròn giúp mọi việc trong năm mới được trôi chảy, không có góc cạnh xung đột.
3. Vùng San-in (Tottori & Shimane)
Nếu bạn là người thích đồ ngọt, Ozoni vùng San-in sẽ khiến bạn bất ngờ. Thay vì súp mặn, họ nấu Ozoni với đậu đỏ Azuki, gần giống như món chè Shiruko. Người dân nơi đây quan niệm vị ngọt của đậu đỏ mang lại sự ấm áp và bình yên, giúp xua đuổi tà ma trong năm mới.
4. Đảo Kyushu và Shikoku
Vùng biển phía Nam này lại ưu tiên các loại hải sản. Bát Zoni thường có thêm tôm nướng, cá cam (Buri) hoặc các loại sò điệp. Nước dùng thường được ninh từ cá chuồn khô (Agodashi), tạo nên hương vị biển cả nồng nàn.
Cách thưởng thức Zoni đúng điệu
Thưởng thức Zoni (Ozoni) không chỉ đơn thuần là việc ăn một bát súp, mà là một nghi thức tâm linh đầy tôn kính để đón nhận vận may từ các vị thần. Người Nhật tin rằng cách bạn dùng bữa sáng đầu năm sẽ quyết định năng lượng của cả năm đó.
Dưới đây là các bước và quy tắc để thưởng thức Zoni đúng điệu theo phong cách truyền thống:
1. Thời điểm thưởng thức
– Sáng ngày mùng 1 Tết (Ganjitsu).
– Trước khi ăn, các gia đình thường thực hiện nghi thức uống rượu Toso (rượu sake thảo mộc diệt trừ tà ma).
– Sau khi cơ thể đã được “thanh tẩy” bằng rượu Toso, bát súp Zoni mới được bưng ra.
2. Sử dụng bát sơn mài
– Một bát Zoni đúng điệu phải được đựng trong bát gỗ sơn mài có nắp đậy, thường là màu đỏ (tượng trưng cho may mắn) hoặc màu đen sang trọng.
– Khi mở nắp bát, bạn nên dùng tay trái giữ nhẹ thân bát, tay phải mở nắp và úp ngược nắp sang bên cạnh.
– Khoảnh khắc hơi nước nóng hổi cùng mùi thơm của quýt Yuzu và lá Mitsuba tỏa ra chính là lúc bạn cảm nhận được “hơi thở” của mùa xuân.
3. Quy tắc sử dụng đũa
Trong dịp Tết, người Nhật sử dụng loại đũa đặc biệt gọi là Iwai-bashi.
– Đặc điểm: Hai đầu đũa đều được vót nhọn. Một đầu dành cho người ăn, đầu còn lại dành cho thần linh.
– Ý nghĩa: Khi bạn ăn Zoni bằng đôi đũa này, bạn đang thực hiện nghi thức “thần nhân cộng thực” (ăn cùng thần linh), cầu mong các vị thần chia sẻ sức mạnh và sự bảo hộ cho bạn.
4. Thứ tự ăn để cảm nhận hương vị
– Thưởng thức nước dùng trước: Hãy húp một ngụm nhỏ nước dùng (Dashi) để cảm nhận vị ngọt thanh và hương thơm tinh khôi. Điều này giúp đánh thức vị giác trước khi ăn các nguyên liệu chính.
– Ăn bánh Mochi dẻo dai: Dùng đũa kéo miếng Mochi lên. Mochi trong súp thường rất dẻo và kéo dài (biểu tượng cho sự trường thọ). Hãy nhai thật kỹ và từ tốn. Người Nhật quan niệm nhai Mochi càng kỹ thì ý chí càng bền bỉ.
– Ăn các nguyên liệu đi kèm (Gu): Thưởng thức rau củ, thịt gà hoặc hải sản theo thứ tự xen kẽ. Mỗi nguyên liệu đều có ý nghĩa riêng (ví dụ: củ cải cầu mong sự ổn định, tôm cầu mong sống lâu).
5. Những điều tuyệt đối nên tránh
– Không cắt nhỏ bánh Mochi: Việc dùng đũa cắt nát miếng bánh Mochi được coi là không may mắn, vì nó tượng trưng cho sự chia cắt hoặc đứt đoạn vận may. Hãy cố gắng ăn gọn từng miếng hoặc dùng đũa gắp khéo léo.
– Không để thừa: Theo phép lịch sự và để đón trọn vẹn may mắn, bạn nên ăn hết toàn bộ nguyên liệu và húp sạch nước dùng đến giọt cuối cùng.
– Giữ không gian tĩnh lặng: Bữa sáng đầu năm nên diễn ra trong không khí ấm cúng nhưng trang trọng. Tránh nói chuyện quá lớn tiếng hoặc làm ồn, hãy dành thời gian để cảm nhận hương vị của lòng biết ơn.
Những lưu ý khi chuẩn bị Zoni tại nhà
Để chuẩn bị một bát Ozoni đúng chuẩn, sự tỉ mỉ là yếu tố tiên quyết:
1/ Nấu nước dùng Dashi:
– Tuyệt đối không để nước sôi sùng sục khi cho cá bào vào vì sẽ làm nước súp bị đắng và đục.
– Hãy vớt cá ngay khi nước vừa chớm sôi.
2/ Xử lý Mochi:
– Nếu bạn thích Mochi nướng, hãy nướng bằng lò điện cho đến khi bánh phồng và có màu vàng nâu đẹp mắt.
– Nếu luộc, hãy canh thời gian để bánh vừa mềm tới, không bị tan chảy làm đục nước súp.
3/ Trình bày:
– Sử dụng bát gỗ sơn mài (Shiru-wan) màu đỏ hoặc đen để tôn lên màu sắc rực rỡ của các nguyên liệu bên trong.
– Hãy đặt bánh Mochi ở dưới cùng, sau đó xếp thịt gà, rau củ và tôm lên trên theo một trật tự hài hòa.
Trải qua hàng thế kỷ, dù Nhật Bản đã trở thành một cường quốc hiện đại, nhưng bát súp Zoni vẫn giữ nguyên vị thế trang trọng trên bàn ăn ngày Tết. Nó là biểu tượng của sự kiên trì, lòng biết ơn đối với thiên nhiên và niềm tin bất diệt vào những điều tốt đẹp. Mỗi vùng miền có một vị súp riêng, mỗi gia đình có một bí mật nêm nếm riêng, nhưng tất cả đều gặp nhau ở một điểm chung: bát Zoni chính là lời chúc phúc thiêng liêng nhất mà người Nhật dành cho nhau trong ngày khởi đầu năm mới.
Nippon Travel - Đơn vị tổ chức Tour du lịch Nhật Bản trọn gói - Bán vé máy bay giá rẻ - Dịch vụ xin visa du lịch Nhật Bản Nhanh - Tỷ lệ đậu 98%. Nếu quý khách có nhu cầu: Mua bảo hiểm du lịch, Sim du lịch thì hay liên hệ ngay tới Nippon Travel. CÔNG TY TNHH TM, DU LỊCH NIPPON
🏘 SB01 SP.01-37 Vinhomes Ocean Park, Gia Lâm, Hà Nội
☎ 039.699.8888
🌏 https://nippontravel.vn